5 baletów, które trzeba zobaczyć - przewodnik dla początkujących

1. Jezioro Łabędzie

Jeśli balet ma swoją Mona Lisę, to jest nią Jezioro Łabędzie. Historia jest jednocześnie prosta i głęboka: książę Zygfryd zakochuje się w łabędzicy Odetcie, którą zła klątwa czarownika Rotbarta zamieniła z dziewczyny w ptaka. Tylko prawdziwa, wierna miłość może ją uwolnić. Rotbart jednak nie zamierza przegrać - na balu wysyła swoją córkę Odile, identycznie wyglądającą, ale ubraną na czarno. Zygfryd, oślepiony uczuciem, nie rozpoznaje podstępu i przysięga miłość nie tej, której powinien. Konsekwencje są tragiczne.

To, co sprawia że Jezioro Łabędzie porusza widzów od ponad stu lat, to niezwykłe zdwojenie roli: ta sama tancerka gra zarówno białą Odettę, jak i czarną Odile. W jednym wieczorze musi pokazać kruchość i siłę, niewinność i perfidię, miłość i okrucieństwo. To najtrudniejsze wyzwanie baletnicy na świecie i właśnie dlatego obsada tej roli jest zawsze wydarzeniem artystycznym.

Muzyka Czajkowskiego to osobny powód, dla którego warto przyjść. Temat łabędzi - smyczki w trzecim akcie - jest jedną z najbardziej rozpoznawalnych melodii w historii muzyki klasycznej. Ale kiedy słyszy się ją na żywo, w ciemnej sali, przy tancerce unoszącej ramiona jak skrzydła, efekt jest zupełnie inny niż z płyty.

Słynne 32 fouettés w trzecim akcie - seria wirujących obrotów na jednej nodze, podczas której balast ciała kręci się wokół własnej osi - to techniczny sprawdzian i moment, przy którym cała widownia wstrzymuje oddech i zaczyna liczyć po cichu. Kiedy tancerka dochodzi do trzydziestego drugiego, sala wybucha. Takich momentów teatr żywy nie ma wiele.

Ciekawostka: premiera w 1877 roku w Moskwie była kompletną klapą. Słaba obsada, przeciętna choreografia, chłodne recenzje. Czajkowski umarł w przekonaniu, że Jezioro Łabędzie to jego porażka. Dopiero szesnaście lat później Marius Petipa i Lew Iwanow stworzyli nową choreografię do tej samej muzyki - i dopiero ta wersja stała się jednym z największych triumfów w historii baletu.

Gdzie zobaczyć w Polsce: Polski Balet Narodowy w Warszawie wystawia Jezioro regularnie; warto też śledzić repertuar Opery Bałtyckiej w Gdańsku i Teatru Wielkiego w Łodzi.

2. Dziadek do orzechów

Wigilia Bożego Narodzenia, ogromna choinka, rodzina zbierająca się w ciepłym salonie i tajemniczy wujek Drosselmeyer, który przynosi dzieciom niezwykłe prezenty - w tym drewnianego dziadka do orzechów. W nocy, gdy wszyscy śpią, mała Klara wchodzi do salonu i odkrywa, że zabawki ożyły. Dziadek do orzechów walczy dzielnie z Królem Myszy, a Klara ratuje go w kluczowym momencie. W nagrodę oboje wyruszają w magiczną podróż przez Krainę Śniegu do Królestwa Słodyczy, gdzie tańczą dla nich przedstawiciele wszystkich narodów świata.

To najpopularniejszy balet na świecie i idealny na pierwsze wyjście do teatru - nie tylko z dziećmi, choć dla dzieci to przeżycie szczególne. Drugi akt to właściwie korowód miniaturowych divertissementów: taniec czekolady, kawy, herbaty, cukrowej trzciny, kwiatów - każdy to osobna perełka choreograficzna i muzyczna. Ale sercem spektaklu jest Pas de Deux Wróżki Cukrowej i Księcia - jeden z najbardziej lirycznych momentów w całej literaturze baletowej.

Muzyka Czajkowskiego jest tu może jeszcze bardziej bezpośrednia niż w Jeziorze Łabędzim. Taniec Wróżki Cukrowej grany jest na czelestce - instrumencie o dzwoniącym, szklanym brzmieniu, który Czajkowski specjalnie wprowadził do orkiestry na tę okazję. Kiedy melodia rozlewa się po sali, poczucie magii jest absolutne.

Ciekawostka: Czajkowski nie lubił Dziadka do orzechów i uważał go za gorszy od Jeziora Łabędziego i Śpiącej Królewny. Narzekał na libretto i czuł, że kompozycja go nie satysfakcjonuje. Historia zdecydowanie pokazała, że się mylił - Dziadek do orzechów jest dziś najczęściej wystawianym baletem na planecie, a w Stanach Zjednoczonych grudzień bez Dziadka do orzechów jest dla teatrów baletowych dosłownie finansowo niemożliwy.

Dla kogo szczególnie: idealny jako pierwsze wyjście z dziećmi w wieku 5-12 lat, ale równie świetny dla dorosłych, którzy chcą wejść w świat baletu przez "miękkie lądowanie" - bez dramatycznych zwrotów akcji, za to z ogromem wizualnej przyjemności.

3. Giselle

Młoda wiejska dziewczyna zakochuje się w Albrechcie - szlachcicu, który ukrywa swoje pochodzenie i... fakt, że jest zaręczony z inną. Miłość Giselle jest absolutna i bezwarunkowa. Kiedy prawda wychodzi na jaw za sprawą zazdrosnego myśliwego Hillariona, Giselle traci rozum z rozpaczy. W szaleńczej scenie pierwszego aktu - jednej z najtrudniejszych dramatycznie sekwencji w całym balecie - umiera, trzymając w rękach miecz Albrechta.

Drugi akt rozgrywa się na cmentarzu o północy. Giselle dołącza do willis - duchów dziewcząt, które zmarły przed ślubem i teraz mszczą się na mężczyznach, zmuszając ich do tańczenia aż do śmierci. Kiedy Albrecht przybywa na grób ukochanej, wille wyrokują: musi tańczyć. Ale Giselle staje w jego obronie i tańczy razem z nim, ratując go z objęć śmierci swoją nieodwzajemnioną do końca miłością.

Giselle jest uznawana za najtrudniejszą baletnicę rolę pod względem dramatycznym - wymaga nie tylko techniki, ale przede wszystkim prawdziwego aktorstwa. Tancerka musi zagrać niewinność, radość, szaleństwo, śmierć, miłość z zaświatów i ofiarę - wszystko w ciągu dwóch godzin. Dlatego obsada roli Giselle jest zawsze komentowana równie uważnie jak sam spektakl.

Drugi akt, rozgrywający się w bieli i błękicie, w ciszy przerywanej jedynie muzyką i dźwiękiem pointów, to jeden z najbardziej hipnotyzujących obrazów jakie teatr może zaoferować. Wielu widzów przyznaje, że to właśnie Giselle - nie Jezioro Łabędzie - zrobiła na nich największe wrażenie podczas pierwszego kontaktu z baletem.

Ciekawostka: Giselle miała premierę w Paryżu w 1841 roku i jest jedynym romantycznym baletem, który nieprzerwanie figuruje w repertuarze teatrów na całym świecie. Ma niemal 185 lat i wcale się nie starzeje - bo opowiada o rzeczach, które się nie starzeją: zaufaniu, zdradzie i przebaczeniu.m aktorstwa.

Giselle miała premierę w Paryżu w 1841 roku i jest jedynym romantycznym baletem, który nieprzerwanie figuruje w repertuarze teatrów na całym świecie. Ma niemal 185 lat i wcale się nie starzeje.

4. Romeo i Julia

Szekspira wszyscy znamy - ale balet Prokofiewa do tej historii to zupełnie inne doświadczenie niż teatr dramatyczny czy film. Kiedy słowa znikają, a zostaje tylko ruch i muzyka, emocje uderzają inaczej. Mocniej, bardziej fizycznie, bez możliwości chowania się za interpretacją tekstu.

Prokofiew napisał partyturę pełną dramatyzmu, czułości i niebezpieczeństwa. Scena balkonowa - pas de deux Romea i Julii - to jeden z najpiękniejszych momentów w całej literaturze baletowej: dwa ciała, które uczą się siebie nawzajem, które tańczą miłość tak świeżą, że widz czuje jak ona rodzi się na jego oczach. Pojedynek Tybalta z Merkucjem trzyma w napięciu jak najlepszy thriller - choreografowie zamieniają sceny walki w taniec tak precyzyjny i energetyczny, że sala wstrzymuje oddech.

Ale największym momentem jest dla wielu finał. Kiedy Julia budzi się przy ciele Romea, kiedy w muzyce Prokofiewa nie ma już dramatyzmu - tylko pustka i ból - i kiedy tancerka musi to wszystko pokazać bez słowa, samo ciałem - wtedy rozumiemy, po co jest balet.

Romeo i Julia to też balet wyjątkowo dobrze zachowujący się w różnych interpretacjach. Każda wielka kompania na świecie ma swoją wersję i każda jest trochę inna. Wersja MacMillana dla Royal Ballet jest psychologicznie gęsta; wersja Cranko bardziej filmowa; polska scena oferuje swoje podejścia. Warto zobaczyć więcej niż raz.

Ciekawostka: Prokofiew pierwotnie napisał szczęśliwe zakończenie - Romeo przybywa na czas, Julia żyje, kochankowie są razem. Uzasadniał to tym, że "żywi ludzie mogą tańczyć, martwi nie". Choreografowie zaprotestowali zbiorowo. Kompozytor zmienił finał, przyznając po jakimś czasie z rozbrajającą szczerością, że mieli rację.

5. Don Kichot

Zapomnijcie o smutnym rycerzu walczącym z wiatrakami - baletowy Don Kichot to zupełnie inna historia. To iskrząca się radością, pełna słońca komedia, w której tytułowy bohater jest właściwie postacią drugoplanową. Prawdziwymi bohaterami są młodzi kochankowie Kitri - córka karczmarza, żywiołowa i bezkompromisowa - oraz Bazyli, ubogi fryzjer, który kocha ją bez pamięci. Problem jest jeden: ojciec Kitri zamierza wydać córkę za bogatego nudziarza Gamacha. Reszta to seria radosnych intryg, przebrań i triumf miłości nad rozsądkiem.

Jeśli szukacie baletu, który sprawi, że wyjdziecie z teatru z uśmiechem od ucha do ucha i energią wystarczającą na całą noc - to jest właśnie to. Hiszpańska estetyka, wachlarze, kolorowe kostiumy, toreros, taniec flamenco wpleciony w akademicką technikę - Don Kichot to spektakl, który atakuje zmysły ze wszystkich stron jednocześnie.

Muzyka Minkusa jest może mniej "poważna" od Czajkowskiego, ale jej zadanie jest inne: nie ma wzruszać, ma nakręcać. I nakręca doskonale.

Grand pas de deux Kitri i Bazylego w trzecim akcie to absolutny festiwal wirtuozerii - skoki, obroty, równowagi, wszystko co w technice baletowej najpiękniejsze i najtrudniejsze, podane jednym ciągiem przez kilkanaście minut. Publiczność nagradza oklaskami w trakcie tańca - co w balecie jest rzadkością i wielkim przywilejem dla tancerzy. Kiedy siedzisz na widowni i słyszysz jak cała sala reaguje na udany skok, jak bije brawo po każdej wariacji - czujesz się częścią czegoś żywego.

Ciekawostka: Don Kichot jest jednym z niewielu baletów klasycznych, w którym to rola żeńska (Kitri) jest technicznie i dramatycznie dominująca, a rola tytułowa pełni funkcję niemal komiczno-epizodyczną. Marius Petipa, który stworzył ostateczną choreografię tego baletu w 1869 roku, doskonale wiedział, że publiczność przychodzi na Kitri - i dał jej wszystko co najlepsze.

Praktyczne wskazówki

Kiedy klaskać? Nie tylko na końcu - po zakończeniu każdej wariacji solowej, po grand pas de deux i na końcu każdego aktu. Jeśli nie jesteście pewni - poczekajcie chwilę, aż ktoś zacznie pierwszy. W operze i balecie oklaski w trakcie spektaklu są wyrazem szacunku i entuzjazmu, nie zakłóceniem.

Co założyć? Elegancki strój codzienny w zupełności wystarczy. Balet nie jest już miejscem, gdzie obowiązuje smoking i wieczorowa suknia. Warto jednak unikać zbyt swobodnego ubrania - nie ze względu na dresscode, ale na własne poczucie wyjątkowości wieczoru.

Lornetka: jeśli macie, koniecznie zabierzcie. Praca stóp, wyraz twarzy, detale kostiumów - wiele z tych rzeczy ginie z odległości dziesiątek metrów, a przez lornetkę otwiera się zupełnie inny wymiar spektaklu.

Program: warto kupić i przeczytać przed spektaklem, nie w jego trakcie. Kilka minut ze streszczeniem fabuły sprawi, że będziecie wiedzieć na co czekać w każdym akcie - i że żaden zwrot akcji Was nie zaskoczy w złym momencie.

Przyjdźcie wcześniej. Sala wypełniająca się powoli, orkiestra strojąca instrumenty, charakterystyczny zapach starego teatru - to wszystko jest częścią rytuału i warto go przeżyć w całości.